Balochistan e taarix e saraa, chamshaankey.
By: H. S. Braahui ( ulus pahrai )
Peysh cha har chizi ey goshag lot'it ke England o Europi molkaan goun iran e jour' kanagaa maan 1925 e saalaa drosteyn meyaan ostomaani (middle east) e molkaanaa wati qabzayaa kort. agan iranaa jour’ mabuteynat, Amrika o europi molkaanaa marochi maan ey molkaan jaagahi neystat o Pakistani ham jour’ nabut: Rand cha 1925 e saalaa hamaa molkaan ke chont qarn maan Osmaani hokumat e toukaaetant o goun England e seyaasataan bahr o chond’ butant, wahdey ke zantant england aawaanaa pa yakkaa-degar e jaanaa perreyntag o baazeyn arabi qaom o raajeyaa cha ham gisheyntag o Israel a waak dayagaaent, yak nationalisti zrombeshey maan arabi molkaan darwar : Misr, Iraq, Libi, Marakish, Suriah, Libnan, o… jour’ but ke BA’S e zrombesh goshag but.
Chosheyn jaawaraan e toukaa Eruopi molkaan pa darkapag cha ey balaaheyn gat’t’aan o cha dega neymagi USSR e tors maqrebi molkaanaa majbur kort ke iran o pakistanaa zour o waak bedayant. Iran europ o amrikaa e mazaneyn sangar but. Rand cha ey sangar e jour’ kanag aawaan wati oil tejaarat o baapaari e per’ o maydaanaa zamaanat kortant. Arabi molkaan rand cha Falastin e waaqeaat cha nouk delgoush geptant ke iran baaz “sheytaan” o xatarnaakeyn molkey ent. Cha dega gowarey Amrika o england e C.I.A. o jaasusaan johd kortant ke arabaani delaa cha iran e shummeyn kaaraan porr bekanant. 1981 e saalaa Saddaam Hosayn cha arabi o europ o ameriki molkaan ejaazat gept ke goun iran jang bekant. Awaani extelaaf ham Shatt al arab at. Europ o Amrika ey jang e touka lout’etant bezaanant ke Arabi molkaan e zour o waak chenkas ent.!
Marouchaan lahtey arab seyaasi mardom rand cha amrika e poterag maan Iraqaa noukey sarpad butag ant ke iran chey butag o chey ent.
Iran e baarawaa ke choun jour’ butag man yak maqaalaey(article) pa faarsi edaan nweshtag: http://www.tribun.com/1100/1128.htm
Ey gapaan ke daan hannun man shomaa raa peysh kort pa ey haater at ke yakkey cha mastereyn sawabaan ke Balochistaan pa bud o aazaati narasetag iran e shummeyn paydaayesh ent. Daan iraan e wojud hast, balochistaan e aazaati aasaan na ent.
Cha aa jagahaa ke iranaa taarixey neyst o nabutag, drosteyn balochistan e taarix o archaeology darkaptaanaa pa wati o “Arian” e naam a registred o sabt kortag.
Man johd kanaan baaz gowand’ o kasaan cha 1000’s miles, 1 milimeterey cha Balochistan e taarixaa begoshan. Ey taarixaa daan 2-3 saal a rand agan manton sarjam kanaan o wati ezzatmandeyn baloch raajaa goun fact o dokument peysh kanaan:
Geysh cha 4000 daan 9000 saal peyshter Baloch raajaa hokumati butag ke Pishdaadeyaan naam daashtag. Goun gaalwaar o zobaaney ke pa maroucheyn balouchi zobaan nazdik butag traan kortag ant, Aawaani sarouk o baadeshaah ham cha watesh bezaan balouch butag ant. Taarix pishdaadiaan e jahmenendi molk a RAXSHAN o NIMROZ padgeri kortag ke ey molkaan aawaani bondar butag. Dega lahtey padgeri peysh daarit ke pishdaadiaani doud o robeydag (tamaddon) daan Sabzewaaraan(Jiroft) ke balochistan e yak handey(subah) ent (Gambaraan “Bandar e abbaas” o Bam e darmeyaan ent), o hanchoush Sohta shahr (burn sity) ke Nimroz e toukaa ent, taalaan butag. Archaeology e padgereyaan maan Baabel (Iraq) peysh daashtag ke Baabeleyaan e honar, saamaan o doud o robeydag cha Baloch raaj e honaraan asar zortag.( Bezaan Baabeleyaan e taarix 7000 saal ent balay hamaa chizaan ke mann baabelaa darkaptag, Balochistan e toukaa ham wadig butag ke aawaani omr geysh cha 7000 daan 9000 saal andaazag janag butag.
Cha aa jaagahaa ke Padgeri maan Balochistan e taarix balouchaani wati dastaa naent, o iran o Pakistan baazeyn chizeyaa ke baloch e naamaa bebit andeym kanant, yaa ke pa wati nabutageyn“taarix” hawaaresh kanant, pameshkaa Balochistan e taarix e red o band kammey wahd baart daan sarjam bebit. Balay gowastageyn 4 saalaa lahtey naamaani taarix zaantey iran e naadraaheyn taarix newisaan e naaraastiaanaa paddar o zaaher kortant.Thanks to them
Rand cha Pishdaadeyaan, Kayaaneyaan ( 2600 daan 4000 saal peyshter ) Balochistan e taarix e toukaa peydaag bayant ke aawaani bondar ham Nimroz, Shaal (quetta) o Raxshaan butag. Balay Kayaaneyaan e hokumat e tak o pahnaat daan maazandaraan ( marocheyn iran e shomaali hand ) o Zaabolestaan ( Afghanista e touka ent ke Qandehaar e nazdikaa ent o yak handey cha Pashtonistan ent) taalaan butag. Kayaaneyaani taarixaa yak ketaabi ke aayi e naam Xodaa naama butag, paddar kortag. Cha Xodaa naama marouchi panch taak pasht kaptag ke yak hindi mardomey dastaa ent, India e touka.
Mani samaa o hayaal o padgeri maan Ferdosi e “shaahnaama” e baarawaa eyshent ke: Ferdosiaa hamey Xodaa naama e kataabaa daashtag o wati shayraanaa ham cha xodaa naama e nweshtaankaani saraa per bastag choshke Balochaani naamaa gaar kortag o Areian o faarsi zobaanaa naazeyntag. Xodaa naama ham hamaaey e zamaanag gaar butag. ( Makanay Ferdosi wati shaahnaamayaa ke aasar kortag, xodaa naamayaa gaar bekant yaa besouchit ! cha lahtey mardom shakkey neyst !)
Kayaaneyaan e wahd o zamaanagaa ke gashtaaseb baadeshaah butag, yak rouchey mardomey maan aayi e diwaanaa kayt ( mazaneyn taarix zaantaan ey jaagahaa Quetta o Raxshaan e darmeyaan zaan ant ke mani bardaasht goshit Xaaraan bebit.) Ey mardom e gap o traan Goshtaasebaa doust bit o aayiaa wati gowaraa daarit. Rand cha chont saaley ey mardom pa Zardosht mashhur bit. Zardosht e samaa o hayaal pa aa zamaanag e mardom shar butag ke mani hayaalaa gecheyn samaa o (genius) mardomi ham butag. Ketaabi cha Zardosht pasht kaptag ke Awestaa naamenti. Zardosh e philosofyaa daan marouchi baazeyn moridey hast ke India, paars o maqrebi molkaan e toukaa taalaan ant.
Kayaaneyaan e aasari baadeshaahaan Ashkaaneyaan butagant ke aawaani zobaan goun marocheyn Balochi zobaan baaz nazdik butag.( Ashkbous e qabr e saraa lahtey gaal neweshtag ke 95% balochi ent. Ashkbous e qabr maan roudarkapi Turkmenestan o Gonbad e kaawus e shar e toukaa eyr ent. Ashkaaneyaan e hokumat pa daad o ensaaf o mardomdaari taarix e toukaa bey mat’t’ o naamaani (mash-hurr) ent. Ey geheyn Balochaani zamaanag shahr o aabaadi baaz bit, baapaari o tejaarat goun Chin o Hend o lahtey maqrebi molkaan daan hamaa jaagahaa rawaaj zurit ke Chin o Hend e hokumataan goun Ashkaani Balochaani hasher o komakkaan Abreyshom e raahaa (silk way) jour’eynant.
Balouchaani pochch o poushaank e droushom maan aashkaanieyaan e daor o baarig goun marocheyn balouchi poushank degari o parkey nadashtag.
Geysh cha 1500 saal ashkaaneyaan e hokumat e touka jang o orosh e pad nabutag.
Taarix zaant o archaeologaan ey baawar e toukaa ant ke Balouchaani taarix o doud o robeydag e touka jang nabutag o neyst ent, choush ke pa degaraani haqq o oubaal o simsaraan orosh yaa ke bey ehteraami bekanant, balkeyn ey dega molkaani raajaan balouchani doud o robeydag o tamaddonesh dost butag o balouchani hokumatesh mannetag o mehmaani daatag ant. Cha lahtey balouchi gaalaan maan ey dega raajaani zobaanaan darwar gilaki o kurdi chosh zaanag bit ke ey gaalaan cha ashkaaneyaani zamaanag maan aawaani zobaanaan pasht kaptag.
2500-2600 saal peyshteraa, marocheyn Horaasaan(xoraasaan) o Tajikestaan e darmiaanaa raajey butag ke kahcharaan e tokaa o geyshter gon ramagdaari o lad’d’ o baar zendesh gowaazeytagant o pa Arian e raaj jaah yaarag butagant. Kadi, kadi eshaan Abreyshom raahesh bastant o kaarwaanaanesh hull kortant. Taarix e toukaa eshaani master o kamaash Sahaak e maardous naam gerag butag.
Ashkaani balouchaan o chin e hokumat kadi, kadi eshaanaa prosh daatag o cha wati hand o raahsaraan galleyntag. Areyan raaj pa wati waak e gesh kanag goun moghol (torkaan)e raaj dousti o sangbandi kortag o goun geyshtereyn waak o lashkarey raahaan o aabadiaan e saraa orosh kortagant.
Baazeyn halk o raajey cha aarian o mogol (aaq hun) e zouraansariaan cha wati molkaan d’eyh butagant yaa lad’d’etagant. Wahdey aarianaan delgoush geptant ke baazeyn raajey gaar o ziaan butant, johd kortant goun zardoshti rahbandaan seyaasat bekanant o mardom e delaa wash bekanant. Chosheyn zamaanageyaa taarix newisaan taarix e toukaa pa Hakaa yaa Haxaa naam gerant ke haxaamaneshiaan e daor ham naam gerag butag. Cha Haxaamaneshiaan e zamaanag o ey deym Jang o filosofi goun yakkaa-dega hawaar butant o har orosh o zouraansariey pa mazhabaani naam rawaaj zort. Chosheyn jaawaraan sawab bot Balouch raaj wati molk e toukaa balochistaan jahmenend bebit o wati gend o gedaaraa goun ey dega donyaa e raajaan aasar bekant.
Haxaamaneshiaan e hamey zouraansariaan sawab but ke baazein mardomey wati oubaal e sargowastaanaa pa aaleksaaner sar bekanant.
Aleksaander(Alexander) ham ke jang doustyn mardomi at goun wati yekkeyn orosh na tahnaa aarianaanaa proush daat, balkeyn daan hend ham shot o baazeyn raajeyaa kosht o paadtrapp daat o baazeyn saaley cha miaan ostmaani o rouchdarkapi molkaan 10/1 ( dah-yak) maal talab kort.
Rand cha Aaleksaander e markaa Haxaamaneshiaan e toukaa wat maan wat baazeyn jangey but ke aasar saasaan e rand saasaanzahi yaa Saasaaniaan pa aarian o mogul e raaj noukeyn hokumati bongeyj kanant o cha aa jaagahi ke wat orosh kanoukeyn mardomiatant o cha dega neymagi lahtey jangi honaraanaa cha Rumiaan balad butagetant, zarurat zaantant ke pa wat sepaahig o paojey jour’ bekanant.
Saasaaniaan wati hokumat e omraa cha bonredaa beger daan aasar, goun orosh o hull o zouraansari gowaazeytant. Hech molk o raajey cha arian o mogul e dastaa asudag na at. Baazen barey balouchaani saraa orosh kortant ke baazeyni koshag but o baazeyn zahg o janeyni ham bandig kortant o bortant ke gaar o bey sar o pad butant.
Arabaani darmiaanaa wahdey Eslaam e rahbandaan peydaag but, sawab but daan arabaan yakjaah bebant o wati hokumat o doud o robeydagaanaa sarjam bekanant. Saasaaniaan e hokumat ke har kojaa pa zouraansari dast shahaareynt, chont baraa cha arabaani neymagaa pa shar bayag o aaraam nendag kolah kanag but. Blay saasaaniaan e doud o robeydag ke goun houn e reychag o zouraansari granch waartagat, moshkelat ke ey badeyn heyl pa washsheyn zobaan yaa pa kolah cha aawaani saraa dar kanag bebit.
Hamey jaawaaraan e toukaa ke Omar arabaani xalifa at, Seyahsawaar balouch wati doustiaa goun arabaan, pa aawaani sardaar bezaan Omar kolah daat.
Arabaan cha Seyah sawaar lout’ant ke pa Ajam(aarian-mogol) yaa saasaaniaan e proush dayag goun Omar e lashkar hasher bakant.
Arabaani sepaah cha Paars e rouchmenendi molkaan o Balochaani lashkar cha rouchdarkapi neymagaa Aarian(Ajam) e saraa rahaadag butant.
Saasaaniaan e zouraansari cha taarixaa gaar o ziaan but. Seyahsawaar goun wati lashkar Shaam( Suriyeh) e toukaa jahmenend but. Balochaan chont qarn hamoudaan nendouk bant daan Sheyhak(chaakar e pet) e zamaang ke padaa deym pa balochistaan rahaadag bant.
Arabaan daan chont qarn ajamaani saraa hokumat kortant o Baloch raaj ham cha aarian o mogol e dastaa ey chont qarn e toukaa aasudagetant. Balay hokumataani saroukaan kadi shar o kadi zaalem butagant. Pameshkaa padaa mogul o aarian e peyshag bezaan zouraansari zaaher o darangaaz but o padaa pa wati oroshaan golaeysh butant. Aarian-mogolaani oroshaan Hend e saraa yak mazaneyn cheydagi ent ke cha taarix e chammaan andeym nabit. England e hokumat ham Arian o mogolaani doud o robeydagaa zaant, pameshkaa eshaanaa wati wasila o doust kortag. Arian-mogol raaj e sar cha qaanun o ensaani oubaalaan per nabit. Baazeyn mellet o raajey e saraa choshke Baloch, Kurd, Arab, Azari o turkman zouraansari kanant. Har chouneyn repk o badeyn kaar o naqshaey ke mqrebi molkaan pa wati maksadaani deymaa barag eshaani dastaa bedayant, eshaan kaarmarz kanant. England e naashareyn zahg”Pakistan” agan balochaani saraa orosh bekant, aarian-mogol e noukeyn hokumat (Eslaami jamhuri) chouch ke wati gowastageyn hokumataan (Pahlawi) baloch raajaa bombaarey kanant. Arian-mogol e xatarnaakeyn doud o robeydag shauvinism ent. Cha hamaa wahdaan ke ashkaaniaan e hokumat cha eshaani shummeyn kaarpadaan proush waart, baazeyn raajey e jowaaneyn doud o robeydagaan ham badal butant. Ke Punjab e hokumat yakkey cha ey shauvinisti naadraahiaaney aamaach ent.
Agan England, magrebi molkaan, paars o Punjab e hokumataan naadraah na ant o dega raajaani oubaalaanaa nazurant, Balochistan e aazaati towaant shartereyn documentey bebit pa drosteyn jahaan e taarixaa.
Pa hamaa rouchaan e omeytaa.
Zendag o sarjam baat Balochistan.